Cholita-worstelen uitgelegd

Waar u naar kijkt

Cholita-worstelen is een geënsceneerde show in de traditie van lucha libre. De gevechten zijn choreografisch opgezet, met uitgeschreven personages en vooraf bepaalde uitslagen, maar de worpen en valpartijen zijn fysiek werk dat de worstelaars kan verwonden. Meestal neemt een eerlijk vechtende técnica het op tegen een regels overtredende ruda, kijkt een scheidsrechter op het verkeerde moment weg, en schreeuwt het publiek om zijn favoriet. Wat het bijzonder maakt, is de kleding. De vrouwen worstelen in de pollera, de gelaagde rok van Andesvrouwen, in plaats van de spandex en maskers van de Mexicaanse lucha libre. Het is theater, sport en een statement over identiteit tegelijk, opgevoerd binnen handbereik van het publiek, in een zaal die meestal vol lawaai, popcorn en meningen zit over wie er moet winnen.

Waar lucha libre vandaan komt

Lucha libre is de Mexicaanse stijl van professioneel worstelen. Het bereikte Mexico in het begin van de 20e eeuw en groeide uit tot een eigen vorm, met maskers, snelle grepen en luchtacrobatiek. Gemaskerde worstelaars verschenen rond de jaren twintig en werden wijdverbreid in de jaren dertig, en in Mexico wordt het masker bijna als heilig beschouwd. De stijl verspreidde zich halverwege de 20e eeuw over Latijns-Amerika, en tegen de jaren zestig had Bolivia verschillende lucha libre-organisaties, waaronder Titanes del Ring, de Titanen van de Ring. Die mannencompetities vormen de wereld waarin de cholitas stapten, en het good-against-bad-format dat ze overnamen. Mexico's eigen lucha libre werd in 2018 uitgeroepen tot immaterieel cultureel erfgoed van Mexico-Stad, wat een idee geeft van hoe belangrijk de stijl in de regio is.

Hoe de vrouwen de ring binnenkwamen

Vrouwen kwamen er in het begin van de jaren 2000 bij, en de bronnen zijn het er niet over eens hoe. Eén verslaggever dateert het op 2001, toen de bezoekersaantallen daalden en Juan Mamani, voorzitter van de Titanes en zelf worstelaar, naar nieuwe manieren zocht om fans terug te winnen. Een open auditie trok tientallen vrouwen, en de Aymara-vrouwen die meededen trokken meer publiek. Een ander verhaal zegt dat het idee voortkwam uit een kleine kring vrouwen die worstelen gebruikten om stress kwijt te raken en hun zelfvertrouwen op te bouwen na huiselijk geweld, en dat een promotor het commerciële potentieel zag. Beide verhalen eindigen op dezelfde plek: vrouwen in de ring in El Alto, in pollera's, voor een betalend publiek dat zoiets nooit eerder had gezien.

Van het idee van een promotor tot hun eigen vereniging

In het begin maakten de vrouwen deel uit van een door mannen gerunde competitie. Verslaggevers beschrijven het idee als een marketingzet, en een schrijver stelde in 2012 dat de eerste opzet weinig respect toonde voor de betrokken vrouwen. Dat is een terechte lezing om in gedachten te houden. In de loop der tijd vormden de cholitas hun eigen onafhankelijke vereniging en organiseren ze nu hun eigen gevechten, volgens een verslag uit 2017. De show die je vandaag kunt boeken is het resultaat van die verschuiving, een project dat de worstelaars zelf runnen, niet alleen een spektakel dat rond hen wordt georganiseerd. Verschillende bureaus verkopen nu bezoeken, en een rapport uit 2012 zegt dat evenementen toen ook al elders in La Paz plaatsvonden, dus de show beperkt zich niet langer tot één zaal.

De pollera in de ring

In de ring dragen de cholitas wat ze ook op straat dragen: een gelaagde pollerarok over onderrokken, een omslagdoek, vlechten en een bolhoed. Verslaggevers die de show hebben gevolgd, beschrijven dit als een statement dat vrouwen hun identiteit niet hoeven op te geven om te kunnen strijden. Cholitas noemen zichzelf vrouwen van de pollera, mujeres de la pollera. Voor een gevecht, zo wordt beschreven, leggen de performers hun hoeden, omslagdoeken en sieraden af, zodat je in de ring de rok, de blouse en de vlechten ziet. Waar Amerikaanse vrouwelijke worstelaars spandex dragen, houden de cholitas vast aan de straatkleding van Andesvrouwen. De kleding is van hen, geen kostuum, en een vollere rok wordt over het algemeen als beter beschouwd, omdat die gezondheid zou uitstralen.

Lees verder: Wie zijn de cholitas?

Anatomie van een gevecht

Een gevecht begint met een entree. Beschrijvingen vertellen hoe de worstelaars dansen op Andesmuziek en een opzichtige wandeling naar de ring maken, waarna het stil wordt in de zaal. Dan volgt het duel tussen goed en slecht. De técnica is beleefd, volgt de regels en wint met technische moves. De ruda overtreedt de regels terwijl de scheidsrechter de andere kant op kijkt. De técnica wint meestal, en het publiek gaat tevreden naar huis. Grepen zoals headlocks, aan het haar trekken, stoten en trappen komen voor, naast acrobatiek en salto's. Humor hoort erbij, en het publiek ook, dat juicht, joelt en soms door de stoelen wordt achtervolgd.

Het publiek is de helft van de show

Het publiek maakt deel uit van de voorstelling. Toeschouwers kiezen partij in het duel tussen goed en slecht, juichen voor een favoriet en joelen naar de ruda, en de worstelaars spelen daarop in, staren een heckler neer of achtervolgen een rivale door de stoelen. Verslaggevers beschrijven een zaal die aanvoelt als een schoolgymnasium, met fans op een paar meter van de ring, gezinnen en toeristen tussen de lokale vaste bezoekers. De shows begonnen in El Alto, waar veel toeschouwers inheems zijn en tot de werkende bevolking behoren, en ze werken in de eerste plaats als goedkope, luidruchtige entertainment. Doe mee, en de gevechten gaan meer betekenen.

Wie de worstelaars zijn

De worstelaars zijn inheemse Boliviaanse vrouwen, en het programma mengt meestal cholita-gevechten met mannenwedstrijden en gemengde gevechten. Velen hebben naast de ring ander werk, zoals verkopen op straat, en velen zorgen voor een gezin. Ringnamen vertellen aan welke kant een worstelaar staat: 'la Cariñosa' is de liefdevolle en 'la Mala' de slechte. Verslaggevers beschrijven worstelaars die als técnica's vechten en anderen die de schurk spelen, en die rollen vragen echte atletische vaardigheid. Een portret beschrijft een hoofdact die zichzelf technisch noemt, niet ruw, en die zegt trots te zijn een Boliviaanse vrouw te zijn.

Waarom het meer is dan een show

De pollera draagt geschiedenis met zich mee. Vóór de revolutie van 1952 mochten inheemse mensen in Bolivia niet stemmen of land bezitten en waren ze uitgesloten van het centrale plein van La Paz. Chola's werden daarna decennialang gediscrimineerd, en de woorden chola en cholita werden als scheldwoorden gebruikt. Nadat Evo Morales in 2006 aan de macht kwam, en met de wet tegen racisme van 2010, veranderde het beeld. Sommige Bolivianen zien de worstelaars als een teken van die verandering, en een vice-minister vertelde aan een Amerikaans radioprogramma dat zij een ander beeld van Bolivia laten zien. Anderen zien een entertainmentproduct dat weinig oplevert. Beide lezingen komen veel voor, en geen van beide sluit de andere uit.

Een woord om met zorg te gebruiken

Chola en cholita waren historisch raciale scheldwoorden. In Bolivia hebben veel vrouwen van de pollera ze weer toegeëigend, en in oktober 2013 verklaarde de stad La Paz de chola paceña tot onderdeel van haar immaterieel cultureel erfgoed. In andere landen, waaronder Peru, worden de woorden nog steeds vooral als pejoratief gelezen, en zelfs in Bolivia kan het verkleinwoord in de verkeerde mond kleinerend klinken. Bezoekers kunnen het gebruik van de show zelf volgen, cholita luchadora, en luisteren naar hoe de vrouwen zichzelf beschrijven. Gebruik het woord niet voor een vrouw die er niet zelf voor heeft gekozen, en behandel een pollera niet als verkleedkleding.

Voor wie dit niet is

Als je een echte sportwedstrijd zoekt, is dit er geen, want de uitslagen zijn in scène gezet. Zoek je een eeuwenoud Aymara-ritueel, dan vind je dat hier evenmin. De show bestaat zo'n twintig jaar en ontleent haar vorm aan het Mexicaanse lucha libre, al draagt de kleding eeuwen aan geschiedenis met zich mee. Als geënsceneerd geweld, luidruchtige menigten en een koude hal op grote hoogte je onaangenaam in de oren klinken, past een rustiger avond in La Paz beter bij je. En als je van plan bent de worstelaars als een curiositeit te bekijken, zal de show je niet belonen. Het zijn professionals die zwaar werk verrichten voor een publiek, en de beste manier om te kijken is op te gaan in dat publiek.